Khi dòng vốn nội tái định hình chuỗi F&B, hành lang pháp lý nhượng quyền vẫn chưa xong

Tuần này, ba câu chuyện tưởng như tách biệt - tái cấu trúc sở hữu tại Highlands Coffee, một chuỗi cà phê khác đặt mục tiêu 1.350 cửa hàng vào 2028, và việc Việt Nam chính thức nới rào cản cho nhà bán lẻ nước ngoài từ 18/10 - thực chất phản ánh cùng một dịch chuyển: dòng vốn trong ngành F&B và bán lẻ Việt Nam đang được phân bổ lại đúng vào thời điểm cánh cửa cho đối thủ ngoại mở rộng hơn. Đây, theo quan sát của chúng tôi, là chuyển động quan trọng nhất trong tuần, bởi nó đặt thương hiệu nội địa vào một phép thử kép: vừa phải tái cấu trúc để sẵn sàng cho các đợt huy động vốn hoặc IPO, vừa phải cạnh tranh với các chuỗi ngoại được hưởng điều kiện gia nhập thị trường thuận lợi hơn trước.

Vốn nội đang tái định vị trước khi cửa mở rộng hơn cho vốn ngoại

Theo Vietcetera, Jollibee đã nhượng lại quyền kiểm soát Highlands Coffee cho nhà sáng lập, một bước chuẩn bị được mô tả là nhằm hướng tới kế hoạch IPO năm 2027. Cùng thời điểm, theo Doanh Nghiệp Kinh Tế Xanh, một nhà đầu tư khác đang tái cấu trúc mạng lưới một chuỗi cà phê Việt Nam với mục tiêu đạt 1.350 cửa hàng vào năm 2028. Hai diễn biến này cho thấy dòng vốn trong ngành cà phê - trà Việt Nam không hề đứng yên, mà đang được vẽ lại bản đồ sở hữu, đúng như cách bài báo gốc mô tả là 'âm thầm'.

Điều đáng chú ý là việc tái cấu trúc này diễn ra cùng lúc với một thay đổi chính sách có hiệu lực từ 18/10: theo Vietstock, Việt Nam vừa gỡ bớt rào cản đối với nhà bán lẻ ngoại, tạo điều kiện cho AEON và một loạt thương hiệu Nhật Bản tăng tốc mở rộng. Song song đó, VTV đưa tin nhiều chuỗi thức ăn nhanh toàn cầu tiếp tục mở rộng đầu tư tại Việt Nam, trong đó McDonald's đặt mục tiêu tăng gấp ba số cửa hàng. Shilla Monogram - thương hiệu khách sạn Hàn Quốc - cũng vừa khai trương khách sạn đầu tiên tại Hà Nội, một dấu hiệu khác cho thấy vốn ngoại đang chọn Việt Nam làm điểm đến mở rộng, không chỉ trong bán lẻ hay ẩm thực mà cả lưu trú.

Nói cách khác: đúng vào lúc một số thương hiệu Việt đang tái cơ cấu sở hữu để chuẩn bị cho giai đoạn tăng trưởng tiếp theo, thì rào cản gia nhập đối với đối thủ ngoại lại được nới lỏng. Đây là một sự trùng hợp về thời điểm mà chúng tôi cho rằng cần theo dõi sát, dù chưa có cơ sở để khẳng định hai xu hướng này có quan hệ nhân quả.

Ý nghĩa đối với thương hiệu

Đối với các thương hiệu Việt Nam, đặc biệt trong ngành F&B, thông điệp từ tuần này là: cửa sổ để củng cố vị thế trong nước trước khi cạnh tranh trực tiếp với chuỗi ngoại đang hẹp dần. Việc Highlands Coffee quay về tay người sáng lập trước IPO, hay một chuỗi khác đặt mục tiêu quy mô 1.350 cửa hàng, cho thấy áp lực phải đạt quy mô và cấu trúc sở hữu rõ ràng trước khi gọi vốn công khai hoặc mở rộng nhượng quyền khu vực (area development) cho đối tác trong nước.

Đồng thời, việc nhà bán lẻ ngoại được nới rào cản không chỉ là câu chuyện của riêng ngành bán lẻ hiện đại (AEON, chuỗi Nhật). Về bản chất, đây là tín hiệu cho thấy hành lang gia nhập thị trường Việt Nam nói chung đang được nới theo hướng thân thiện hơn với bên mua hoặc bên nhận nhượng quyền ngoại - một yếu tố gián tiếp tác động đến cạnh tranh mặt bằng, nhân sự và cả định giá thương hiệu nội.

Một tín hiệu tích cực hiếm hoi cho thương hiệu Việt là trường hợp East West Barbershop, được Việt Nam News đưa tin đã mở rộng nhượng quyền ra thị trường Mỹ. Đây là minh chứng cụ thể rằng mô hình kinh doanh Việt Nam có thể cấu trúc hóa thành gói nhượng quyền quốc tế. Tuy nhiên, chúng tôi cần nói rõ một giới hạn dữ liệu quan trọng: kể từ ngày 16/12/2011, doanh nghiệp Việt Nam nhượng quyền ra nước ngoài không còn phải đăng ký với Bộ Công Thương, nên không tồn tại một con số cộng dồn đáng tin cậy về số thương hiệu Việt đã nhượng quyền quốc tế. Các mốc chính thức duy nhất còn được ghi nhận là 3 thương hiệu vào năm 2007 và 7 thương hiệu vào năm 2016. Mọi tuyên bố về việc có 'hàng chục' hay 'hàng trăm' thương hiệu Việt đang nhượng quyền ra nước ngoài hiện nay, nếu không dẫn nguồn chính thức, đều không có cơ sở kiểm chứng.

Ý nghĩa đối với nhà đầu tư

Với nhà đầu tư, tuần này cho thấy ít nhất ba kênh triển khai vốn đang mở song song: (1) tái cấu trúc sở hữu trong các chuỗi F&B nội địa đã có thương hiệu và mạng lưới, chuẩn bị cho các sự kiện vốn lớn hơn như IPO; (2) nhận nhượng quyền độc quyền lãnh thổ (master franchise) hoặc nhượng quyền khu vực (area development) cho các thương hiệu ngoại đang tăng tốc - từ khách sạn (Shilla Monogram) đến thức ăn nhanh (McDonald's) đến bán lẻ hiện đại (AEON và các thương hiệu Nhật); và (3) tham gia chuỗi giá trị cà phê - trà, lĩnh vực đang thu hút sự quan tâm quốc tế rõ rệt, thể hiện qua việc Cafe Show & Tea Show Hanoi 2026 quy tụ hơn 400 thương hiệu từ 20 quốc gia, theo Doanh Nghiệp Kinh Tế Xanh.

Điều cần lưu ý là ba kênh này có mức độ rủi ro và tính thanh khoản khác nhau, và việc một chuỗi đặt mục tiêu 1.350 cửa hàng vào 2028 không đồng nghĩa với cam kết về tốc độ triển khai thực tế hay hiệu quả tài chính của từng cửa hàng - đây là mục tiêu do nhà đầu tư công bố, chưa phải kết quả đã đạt được.

Hành lang pháp lý vẫn đang được viết lại

Một yếu tố nền quan trọng mà cả thương hiệu lẫn nhà đầu tư cần theo dõi là Quốc hội đang xem xét sửa đổi đồng thời bốn luật thuộc lĩnh vực Công Thương, trong đó có Luật Thương mại - văn bản làm nền cho quy định về nhượng quyền thương mại tại Việt Nam. Theo Báo Công Thương, định hướng sửa đổi là Trung ương giữ 'luật chơi', còn địa phương thực thi. Điều này có nghĩa là một số quy tắc nền tảng của hoạt động nhượng quyền - từ đăng ký, công bố thông tin, đến phạm vi áp dụng - có thể thay đổi trong thời gian tới, nhưng nội dung cụ thể chưa được công bố đầy đủ tại thời điểm chúng tôi tổng hợp bài viết này.

Điều chúng ta chưa biết

Thứ nhất, chúng tôi chưa biết nội dung cụ thể của các điều khoản sửa đổi trong Luật Thương mại liên quan trực tiếp đến nhượng quyền thương mại - bài báo gốc chỉ nêu định hướng 'Trung ương giữ luật chơi, địa phương làm việc', chưa có dự thảo chi tiết.

Thứ hai, chưa rõ liệu việc nới rào cản cho nhà bán lẻ ngoại có hiệu lực từ 18/10 có áp dụng tương tự cho các hình thức nhượng quyền thương mại dịch vụ (ẩm thực, lưu trú, làm đẹp) hay chỉ giới hạn trong lĩnh vực bán lẻ hàng hóa.

Thứ ba, không có số liệu công khai về hiệu quả tài chính hay tỷ lệ đóng cửa cửa hàng của các chuỗi cà phê đang tái cấu trúc, nên không thể đánh giá liệu mục tiêu 1.350 cửa hàng vào 2028 có khả thi về mặt vận hành hay không.

Thứ tư, như đã nêu, không tồn tại số liệu cộng dồn đáng tin cậy về tổng số thương hiệu Việt Nam đang nhượng quyền ra nước ngoài kể từ sau năm 2011, nên trường hợp East West Barbershop cần được nhìn nhận như một điểm dữ liệu đơn lẻ, không phải đại diện cho một xu hướng có thể đo lường.

Cuối cùng, chưa có thông tin về thời điểm cụ thể Highlands Coffee thực hiện IPO, hay về cấu trúc sở hữu chi tiết sau khi Jollibee nhượng lại quyền kiểm soát, ngoài việc kế hoạch IPO được đặt mục tiêu vào năm 2027.